MEʼMORLIK

MEʼMORLIK, arxitektura — foydalanishdagi maqsad va vazifalar, zamonaviy texnik imkoniyatlar va jamiyatning estetik karashlaridan kelib chiqib bino va inshootlarni loyihalash va qurish sanʼati. Meʼmor inson hayoti va faoliyati uchun zarur fazoviy muhitni tafakkur kuchi bilan avval ijodiy loyihada rejalab, uni amalda yuksak did va mahorat bilan bunyod etadi. Meʼmorlik asarlari qatoriga turli-tuman binolar, uyjoylar, meʼmoriy … Читать далее

SEL OMBORI

SEL OMBORI, selxona, sel saqlagich — sel oqimlarini tartibga solish va hududni sel vayrongarchiligidan muhofaza qilish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti; seddan himoya vositalarining asosiy turi. Sel ombori aksariyat soy oʻzanlarini toʻgʻon bilan toʻsib barpo qilinadi. Toʻgʻonlar tuproq, qumloqi va shagʻalli toshtuproqlar, temirbeton konstruksiyalar va b. dan quriladi. Kichik So. sigʻimi ming va oʻn ming m3, … Читать далее

PORTLATUV ISHLARI

PORTLATUV ISHLARI — tabiiy (tog jinsi, yogʻoch, muz) yoki sunʼiy (tosh, gʻisht, beton devor, metallar va b.) materiallarni koʻporish, siljitish, ularning tuzilishi yoki shakl oʻzgarishini tekshirish maqsadida xalq xoʻjaligida bajariladigan ishlar. Portlatuv ishlari portlovchi moddalar va zaryad yordamida bajariladi. Portlovchi moddalarni qoʻporiladigan obyekt orasiga joylashtirish uchun unda, odatda, oldindan burgʻilab boʻshliq (shpur, kamera) qaziladi. Portlatuv … Читать далее

MAYMURGʻ

MAYMURGʻ (soʻgʻdiycha mann — qishloq, murg—oʻtloq, Seroʻtloq qishloq) —1) Samarqandlan jan.-sharkda joylashgan, uncha katta boʻlmagan Suk) mulki — rustoq. Xitoy manbalarila Ma, Mimo va Mimo-xe shaklida uchraydi. Markazi — hoz. Quldoryupa sh. xarobasi oʻrnida joylai!gan Boshda in. boʻlgan. Maymurgʻ soʻnggi antik davri (mil. 4—5-a. lar) va ilk oʻrta asrlarda (6—10-a. lar) Sugd tarkibiga kirib, Dargʻom … Читать далее

XORAZM

XORAZM, Qadimgi Xorazm — Turon va Eron mintaqalari oraligʻida joylashgan tarixiy oʻlka va qad. davlat. X. hududi qadimda Amudaryo adoqlaridan jan. ga tomon Murgʻob va Tajan daryolarining yuqori oqimlarigacha choʻzilgan. Shu boisdan bu qad. tarixiy oʻlka fanda 2 xil: Kdd. Xorazm va Katta Xorazm nomlari bilan maʼlum. X. haqidagi ilk maʼlumotlar Avesto, Doro I ning … Читать далее

SUXONA

SUXONA — RF Yevropa qismi (Vologda viloyati) dagi daryo. Kubena kulidan boshlanadi. Suxonaning koʻldan chiqish joyiga shlyuzli toʻgʻon qurilgan. U Yug daryosi bilan qoʻshilgandan keyin Shim. Dvina daryosi hosil boʻladi. Uz. 558 km, havzasining mayd. 50,3 ming km2, oʻrtacha suv sarfi 463 m3/sek. Yuqori oqimi da (Vologda daryosi quyiladigan joygacha) ilon izi boʻlib sayoz oʻzanda … Читать далее

XONBANDI

XONBANDI — qad. suv ombori (10-a.). Hoz. Jizzax viloyati Forish tumani markazidan 12—15 km shim. da, Pasttogʻ darasi ichiga qurilgan. X. Nurota togʻidan oqib chiqadigan Osmonsoy va Ilonchisoyttt sel suvlarini jamgʻarib, yozda ekinlarni sugʻorish uchun barpo etilgan. X. toʻgʻoni granit toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan. Toʻgʻonning bal. 15,25 m, uzunligi ustki qismida 51,57 … Читать далее

TOGʻ QARGʻA

TOGʻ QARGʻA (Pyrrhocorax pyrrhocorax) — chumchuqsimonlar turkumining kargʻalar oilasiga mansub qush. Kattaligi zogʻchadek. Tanasining uz. 45 sm cha, ogʻirligi 270—370 g. Patlari qora rangda, dum va qanoti yashil tovlanadi; tumshugʻi va oyogʻi qizil. Markaziy va Jan. Yevropa, Shim. Gʻarbiy Afrika, Efiopiya, Oʻrta Osiyo togʻlarida tarqalgan. Oʻtroq hayot kechiradi. Togʻlarning alp mintaqasida yashaydi. 4—5 ta tuxum … Читать далее

TUTUQ

TUTUQ — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon. Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd manbalarida uchraydi. T. Turk xoqonligida harbiy maʼmuriyat boshligʻi uchun qoʻllanilgan boʻlib, xitoycha dudu — voliy, viloyatning harbiy hokimi soʻzidan olingan deb hisoblanadi. Lekin, baʼzi tadqiqotchilar, shu jumladan, oʻzbek olimlari Tutuq unvoni tutmok, feʼli asosida shakllangan unvon ekanligini taʼkidlashadi. UrxunEnisey bitiktoshlarida Oʻng Tutuq, Buqay Tutuq, … Читать далее

SARIQOʻRGʻON TOʻGʻONI

SARIQOʻRGʻON TOʻGʻONI — Soʻx daryosidagi gidrotexnik inshoot. Uz. 850 m, bal. 6,3 m, eni 5 m. Toʻgʻon 6 darvozadan iborat; darvozalarning umumiy uz. 38 m. Toʻgʻonga 106° burchak ostida oʻng qirgʻoqqa 3 ta, chap qirgʻoqqa 2 ta darvozali rostlagichlar oʻrnatilgan. Oʻng qirgʻoqdagi rostlagichdan oʻng kanalga sekundiga 60 m3, chap qirgʻoqdagi rostlagichdan chap kanalga sekundiga 38 … Читать далее